Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel

 

 

İstanbul Aile Hekimliği Derneği (İSTAHED) tarafından düzenlenen

13. Ulusal İSTAHED Aile Hekimliği Kongresi (İKON26) kapsamında gerçekleştirilen;
“Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi” başlıklı oturumda,

gıda güvenliği ve beslenme alanındaki bilgi kirliliği, bilimsel açıdan ele alındı.

 

İKON26 Kongre Başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya'nın başkanlığını üstlendiği oturumda,

Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Toksikoloji Anabilim Dalı Başkanı ve

FAO/WHO Gıda Katkı Maddeleri Ortak Uzman Komitesi (JECFA) Üyesi

Prof. Dr. Bensu Karahalil ile

Hacettepe Üniversitesi

Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi

Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel;
bilimsel kanıtların değerlendirilmesinden,

gıda katkı maddelerinin güvenliğine,

beslenme önerilerinden risk iletişimine kadar; önemli mesajlar verdi.

 

Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel;

hızla artan bilimsel yayınların, doğru yorumlanması gerektiğini;
özellikle sosyal medyada, araştırma sonuçlarının;
seçilerek ve bağlamından koparılarak, kullanıldığını belirtti.

 

Bilimsel literatürde, cherry picking (cımbızlama) olarak bilinen bu yaklaşım;

bir görüşü destekleyen çalışmaları öne çıkarıp,

diğer sonuçları ve belirsizlikleri göz ardı ediyor.

 

Büyüktuncer Demirel’e göre;
kanıt değerlendirilirken, araştırmanın;

kimlerle, hangi yöntemle ve koşullarda yapıldığı;

çalışmaların kalitesi, tutarlılığı ve sonuçların genellenebilirliği sorgulanmalı.

 

Büyüktuncer Demirel,

bilimsel iddialar karşısında; dört sorunun önemini vurguladı:

Kanıt var mı?

Hangi düzeyde?

Ne kadar güvenilir?

Neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

 

Büyüktuncer Demirel;
araştırmaların yanlış yorumlanmasına,

glutensiz beslenmeyle ilgili iddiaları; örnek gösterdi.

 

Örneğin;
gastroenteroloji polikliniğine başvuran

belirli bir hasta grubunda yapılan bir araştırmanın sonuçlarının;
tüm toplumda, glutenin sınırlandırılması gerektiği şeklinde bir sonuçla

paylaşılmaması gerektiğini;

çalışmanın örnekleminin özelliklerini dikkate almadan,

sonuçların herkes için uygunmuş gibi yansıtılmasının,

yanlış beslenme önerilerine yol açabileceğini söyledi.

 

Kanıta dayalı beslenmenin,

yalnızca makale kaynak göstermek olmadığını;

verilerin, sistematik değerlendirilerek;
kişinin, sağlık durumu ve gereksinimleriyle birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.

 

Prof. Dr. Bensu Karahalil, sosyal medyadaki

“E kodlu katkı maddeleri zararlıdır” genellemesinin;
bilimsel risk değerlendirmesiyle bağdaşmadığını belirtti.

 

E kodlarının, katkı maddelerini tanımlayan bir numaralandırma sistemi olduğunu,

güvenliğin ise; bilimsel veriler ve kullanım koşullarına göre değerlendirildiğini anlattı:

 

“Gıda katkı maddelerini değerlendirirken de

genellemelerden ve bilimsel temeli olmayan iddialardan,

uzak durmak gerekiyor.

 

Bu maddelerin güvenliği;

toksikolojik çalışmalar, bilimsel literatür ve

uluslararası bilimsel değerlendirme mekanizmaları çerçevesinde,

kullanım koşulları ve maruziyet düzeyleri dikkate alınarak; değerlendirilmelidir.

 

Özellikle;
sosyal medyada hızla yayılan sansasyonel açıklamalar,

tüketicilerde; gereksiz endişe ve bilgi kirliliğine neden olabiliyor.” 

 

Karahalil;

bir maddenin zarar verme potansiyelinin,

ona maruz kalan herkesin zarar göreceği anlamına gelmediğini belirtti:

 

“Tehlike; bir maddenin veya etkenin zarar verme potansiyelini,

risk ise; belirli maruziyet koşullarında,

bu zararın ortaya çıkma olasılığını ve sonuçlarını ifade eder.

 

Dolayısıyla;
bir maddenin tehlikeli özellik taşıması,

gerçek yaşam koşullarında mutlaka risk oluşturacağı anlamına gelmez.

Değerlendirmelerde;
tüketim miktarı, maruziyet süresi, sıklığı ve etkilenen grupların

dikkate alınması gerekir.”

 

Karahalil ayrıca;
tehlike ve risk arasındaki ayrımı, köpek balığı örneğiyle açıkladı:

 

Denizde köpek balığı bulunması tehlikedir;

risk, onunla hangi koşullarda karşılaşıldığına bağlıdır.

Benzer şekilde;
yalnızca bir maddenin olası zararlı etkisine değil;
gerçek tüketim koşullarında,

hangi miktarda ve ne düzeyde risk oluşturabileceğine bakılması gerektiğinin altını çizdi.

 

Oturumun soru-cevap bölümünde de

gıda güvenliğine ilişkin; yaygın yanlış inanışlar gündeme geldi

 

Karahalil, gıdaların;
yalnızca doğal veya sentetik olarak sınıflandırılmasının,

güvenlilik değerlendirmesi açısından; yeterli olmadığını belirterek, şu ifadeyi kullandı:

 

“Bir maddenin doğal veya sentetik kaynaklı olması,

tek başına güvenli ya da zararlı olduğunu göstermez.

Güvenlilik değerlendirmesinde;
maddenin özellikleri, maruziyet düzeyi ve kullanım koşulları dikkate alınmalıdır.”

 

Sağlıklı beslenmede,

tek bir gıdaya veya besin bileşenine odaklanmanın;
yanıltıcı olabileceğini belirten Büyüktuncer Demirel ise;
besinlerin, besin ögelerinin, tüketim sıklığının ve uzun dönem sağlık sonuçlarının

bir bütün olarak; değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

 

Büyüktuncer Demirel'e göre;
sağlıklı beslenme önerilerinde temel yaklaşım,

tek bir besini; “mucize” ya da “zehir” olarak nitelendirmek değil,

tabağın ve beslenme düzeninin tamamını değerlendirmek olmalı.

 

Prof. Dr. Bensu Karahalil,

doğru risk iletişiminin, bilimsel değerlendirme kadar önemli olduğunu;
eksik bilginin, gereksiz korku yaratabildiğini belirtti.

 

Bilinenlerin yanı sıra;
belirsizliklerin de açıkça paylaşılması gerektiğini vurgulayan Karahalil,

şöyle konuştu:

 

“Burada;
bilim insanlarına, uzmanlara ve ilgili kurumlara

önemli sorumluluk düşüyor.

 

Bilimsel verileri;
herkesin anlayabileceği bir dille, şeffaf, tutarlı ve zamanında paylaşmalıyız.

Çünkü;
güvenilir risk iletişimi, yalnızca toplumu bilgilendirmekle kalmaz;

tüketicilerin bilinçli kararlar almasına ve

gıda güvenliğine duyulan toplumsal güvenin, güçlenmesine de katkı sağlar.”

 

Uzmanlar, yanlış bilgileri önlemek için

kaynakların doğrulanmasını, araştırmaların bağlamında yorumlanmasını,

açıklama yapanların uzmanlığının sorgulanmasını ve

iddiaların, bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesini önerdi.

 

İKON26 Kongre Başkanı ve oturum başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya,

gıda güvenliğinin, yalnızca beslenmeyle ilgili bir konu olmadığını;
doğrudan, toplum sağlığını ilgilendirdiğini belirtti.

 

“Gıda güvenliği, yalnızca beslenmeyle ilgili değil;
toplum sağlığını, doğrudan etkileyen

önemli bir halk sağlığı konusudur.

 

Günümüzde;
gıdalara ilişkin risklerin

bilimsel veriler ışığında değerlendirilmesi,

doğru bilginin toplumla buluşturulması ve

koruyucu sağlık yaklaşımlarının güçlendirilmesi,

her zamankinden daha fazla önem taşımaktadır.”

 

Kaya;
kongre kapsamında gerçekleştirilen oturumun önemini,

şu sözlerle anlattı:

 

“İKON26 kapsamında düzenlediğimiz

‘Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi’

başlıklı Artı Değer Uydu Oturumumuzda, değerli hocalarımız;
Prof. Dr. Bensu Karahalil ve Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel’in katkılarıyla,

bu önemli konuyu; bilimsel bir bakış açısıyla ele aldık.

 

Birinci basamak sağlık hizmetlerinin temelini oluşturan

koruyucu hekimlik anlayışıyla;
toplumun, doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmasında;
aile hekimlerinin, önemli bir sorumluluk taşıdığına inanıyoruz.”

 

Kaya,

İKON26'nın hedefini de şu sözlerle özetledi:

 

“İKON26 olarak;
hedefimiz, yalnızca güncel bilimsel gelişmeleri paylaşmak değil;
toplum sağlığını ilgilendiren konularda,

bilimsel farkındalığın artırılmasına da katkı sunmaktır.”

 

Oturumda,
gıda ve beslenme alanındaki bilgi kirliliğiyle mücadelenin;

yalnızca, bireylerin doğru kaynaklara ulaşmasıyla sınırlı olmadığı;

sağlık profesyonelleri, akademisyenler, kamu kurumları, meslek örgütleri ve

gıda sektörünün, ortak sorumluluk taşıdığı vurgulandı.

 

Uzmanlar;

sağlık profesyonellerinin, bilimsel verileri eleştirel değerlendirme becerilerinin geliştirilmesi,

toplumda gıda okuryazarlığının artırılması,

bilimsel kaynakların erişilebilir hale getirilmesi ve

yanıltıcı sağlık beyanlarından kaçınılması gerektiğini, belirtti.

 

 

Çınla Nişli Kaya - Bensu Karahalil - Zehra Büyüktuncer Demirel

 

 

 

Oturumun ortak mesajı;
bilimsel bilginin, yalnızca üretilmesinin değil;
doğru değerlendirilmesinin, sınırlarının anlaşılmasının ve

topluma; eksiksiz, anlaşılır ve sorumlu biçimde aktarılmasının,

toplum sağlığını korumada; temel önem taşıdığı oldu.