Türkiye’de 1974 yılında Ankara’nın Beypazarı ilçesinde bir pars öldürüldüğünde, bunun Anadolu’daki son pars olduğu düşünüldü. Sonraki yıllarda zaman zaman izlere, doğrulanamayan tanıklıklara rastlandı, ama kesin bir kanıt bulunamadı. Bilim dünyasının büyük bölümü için Anadolu parsı artık bir efsaneydi.

2019'da doğaya yerleştirilen fotokapanlar bu kanaati değiştirdi. Hareketi algılayınca kendiliğinden çeken bu kameralar, parsın hiç gitmediğini gösterdi. Ardından Doğu ve Güneydoğu’nun dağlık bölgelerinden, Tunceli’den, Akdeniz’den yeni görüntüler geldi. Pars, insanların göremediği yerlerde yaşamını sürdürmüştü.

Bu hikâyeyi her okuduğumda aklıma kurumlar geliyor. Çünkü hemen her organizasyonda, kendi Anadolu parsları vardır.

Bunlar organizasyon şemasında en görünür kutularda yer almayabilir. Toplantılarda en çok konuşanlar arasında olmayabilirler. Ama bir krizde ilk aranan, karmaşık bir sorunu sessizce çözen, kurumun hafızasını taşıyan, yeni bir fikri ilk sezen onlardır. Değerleri çoğu zaman günlük işleyişin içinde kaybolur ve ne yazık ki birçok kurumda ancak gittiklerinde fark edilir.

Peki bu yetenekler neden bugün her zamankinden daha önemli?

Birinci neden, dönüşümün hızı. Dünya Ekonomik Forumu’nun son İşlerin Geleceği Raporu’na göre 2030'a kadar küresel ölçekte mevcut işlerin yaklaşık beşte biri dönüşecek. Yapay zekâ rutin işleri hızla devralırken, kurumların rekabet gücü giderek daha fazla bu nadir insanların yaratıcılığına, muhakemesine ve öğrenme hızına bağlı hâle geliyor. Teknolojiyi herkes satın alabiliyor; ama onu anlamlı bir avantaja dönüştürecek insanları bulmak giderek zorlaşıyor.

İkinci neden, belirsizlik. Öngörülmesi güç piyasalarda, kurumlar için en değerli varlıklardan biri, değişen koşullara hızla uyum sağlayabilen ve başkalarını da bu uyuma taşıyabilen insanlardır. Bu insanlar kriz dönemlerinde kurumun sigortası gibidir. Yokluklarının bedeli ise çoğu zaman bilançoda değil, kaçırılan fırsatlarda ve kaybolan kurumsal hafızada ödenir.

Üçüncü neden ise belki de en sessiz olanı: kültür. Nadir yetenekler yalnızca kendi işlerini yapmaz; çevrelerindeki insanların standartlarını da yükseltir. Bir ekipte birlikte çalışılan insanların kalitesi, o ekibin bir sonraki yeteneği çekebilme gücünü de belirler. Bu yüzden bir nadir yeteneğin kaybı, çoğu zaman tek bir kişinin kaybından çok daha fazlasıdır.

Anadolu parsının hikâyesi bize bu yetenekleri anlamak için de ipuçları veriyor.

İlki, görünmezlik meselesi. Pars, insan varlığından kaçınan bir hayvandır. Onu bulmak için gürültüyle değil, sabırla ve doğru yerlere bakarak çalışmak gerekir. Kurumlardaki nadir yetenekler de çoğu zaman kendilerini anlatmaya değil, işlerine odaklanır. Liderin görevi, en yüksek sesin ötesine bakabilmek; sonuçlara, katkılara, sorunların nasıl çözüldüğüne dikkatle bakmaktır. Bir anlamda, liderin de kendi fotokapanlarını kurması gerekir: sistematik gözlem, düzenli birebir görüşmeler, akran geri bildirimleri ve gerçek katkıyı görünür kılan değerlendirme yöntemleri.

İkincisi, yaşam alanı meselesi. Pars yalnızca kendine uygun bir ortamda, yeterli alan ve kaynak bulduğunda hayatta kalabilir. Nadir yetenekler de benzer biçimde, ancak onları besleyen bir iklimde uzun süre kalır. Araştırmalar çalışanların kurumlardan ayrılma nedenleri arasında gelişim fırsatlarının yetersizliğini, adil olmayan karşılığı, ilham vermeyen liderliği ve anlamını yitiren işleri ilk sıralara koyuyor. Ama tek bir sihirli formül yok. Her yeteneğin, her kurumun ve her dönemin kendine özgü bir cevabı var. Bu yüzden asıl mesele, o cevabı varsaymak değil, onu yetenekle birlikte keşfetmektir.

Üçüncüsü ise birlikte devamlılık. Bir türü korumak tek seferlik bir çaba değildir; yaşam alanının sürekli gözetilmesini, değişen koşullara göre yeni önlemler alınmasını gerektirir. Kurumlarda da yetenek elde tutma bir insan kaynakları projesi değil, sürekli bir liderlik sorumluluğudur. Nadir yeteneklerle kurulan ilişki, bir defalık bir terfi ya da prim kararıyla değil, karşılıklı beklentilerin düzenli olarak konuşulduğu, birlikte büyümenin planlandığı bir ortaklıkla sürdürülebilir. Yetenek kurumun geleceğine yatırım yaptığını hissettiğinde, kurum da yeteneğin geleceğine yatırım yapmış olur.

Anadolu parsı neredeyse yarım asır boyunca görünmeden yaşadı. Onu yeniden görmemizi sağlayan şey, sabırlı bir bakış ve doğru araçlardı. Bugün kurumların önündeki soru da benzer: Kendi nadir yeteneklerimizi gerçekten görüyor muyuz?

cigdemguven@cigdemguven.info