Bir kuşak için üniversite diploması, hayatın geri kalanını büyük ölçüde belirleyen bir eşikti. O eşiği aşan, çoğu zaman bir meslek, bir unvan ve öngörülebilir bir yükseliş çizgisi kazanırdı. Aileler bu belge için fedakârlık eder, gençler bütün enerjilerini o tek sınava, o tek kabule yöneltirdi. Çünkü diploma, iş dünyasında bir tür güven mektubu işlevi görüyordu.

Bugün o mektubun hâlâ okunduğunu, ama artık tek başına ikna etmediğini görüyoruz. İşe alım süreçlerinde, terfi kararlarında, üst yönetim atamalarında belirleyici soru değişti. Kurumlar artık bir adayın geçmişte neyi tamamladığından çok, bugün hangi sorunu çözebildiğine ve yarın neyi öğrenebileceğine bakıyor.

Bu değişim bir anda olmadı. Teknolojinin hızlanması, sektörlerin iç içe geçmesi ve iş modellerinin birkaç yılda bir yeniden kurulması, eğitimin tek seferlik bir yatırım olarak görülmesini imkânsız hâle getirdi. Diploma, bir yolculuğun bitiş çizgisi olmaktan çıkıp başlangıç noktalarından biri oldu.

Yapay zekânın iş hayatına girişi bu tabloyu daha da keskinleştirdi. Dün yalnızca yıllarca eğitim almış uzmanların yapabildiği analizler, raporlar ve hesaplamalar bugün saniyeler içinde üretilebiliyor. Bu durum bilgiye sahip olmanın değerini düşürmüyor; ama bilgiyi yorumlamanın, doğru soruyu sormanın ve sonucun sorumluluğunu üstlenmenin değerini belirgin biçimde artırıyor.

Bugün öne çıkan yetkinliklere baktığımızda, hiçbirinin bir ders kataloğunda tek başına yer almadığını görüyoruz. Belirsizlik altında karar verebilmek, farklı disiplinleri bir araya getirebilmek, ekipleri değişim boyunca bir arada tutabilmek, teknolojiyi bir tehdit değil bir çalışma ortağı olarak konumlandırabilmek. Bunlar sınıfta değil, sahada; hatalarla ve tekrarlarla gelişen beceriler.

Burada önemli bir yanılgıya da dikkat çekmek gerekiyor. Diplomanın yetmediğini söylemek, eğitimin gereksiz olduğunu söylemek değildir. Sağlam bir akademik temel düşünme disiplini kazandırır, kavramsal çerçeve sunar, insanı daha iyi öğrenen biri hâline getirir. Sorun diplomada değil, diplomayı son durak sanan zihniyette. Öğrenmeyi mezuniyetle tamamlanmış bir süreç olarak gören profesyonel, farkına varmadan kendi kariyerinin seyircisine dönüşür.

Finans, bankacılık ve üst yönetim alanında geçen yıllarım boyunca bu ayrımı defalarca gözlemleme fırsatım oldu. Aynı okullardan, benzer derecelerle mezun olmuş iki yöneticinin on yıl sonra bambaşka noktalarda durduğunu gördüm. Aradaki farkı belirleyen şey çoğu zaman yetenek ya da şans değil, öğrenmeye karşı tutumdu.

Bir grup bildiğini korumaya odaklandı. Başarılı olduğu yöntemleri tekrar etti, yeni olanı mesafeyle izledi, değişimi bir tehdit olarak algıladı. Diğer grup ise kendi uzmanlığını sürekli sorguladı. Bilmediği bir alanda yeniden acemi olmaktan çekinmedi; danıştı, okudu, denedi, yanıldı ve yeniden denedi.

Kritik kararların alındığı masalarda değer gören de bu ikinci tutum oldu. Çünkü kurullar ve üst yönetim ekipleri, geçmişi iyi anlatan değil, belirsiz bir geleceği okuyabilen insanlara ihtiyaç duyar. Böyle anlarda kimse özgeçmişteki satırlara bakmaz; masadaki kişinin düşünme biçimine, sorduğu sorulara ve risk karşısındaki duruşuna bakar.

Peki bu tablo bireysel olarak bize ne söylüyor? Öncelikle kariyerin artık bir kez kurulup sonra yalnızca işletilen bir yapı olmadığını. Kariyer; düzenli aralıklarla gözden geçirilmesi, yeniden tasarlanması ve kimi zaman cesurca yön değiştirilmesi gereken, yaşayan bir portföy.

Bu portföyü yönetmenin ilk adımı dürüst bir envanter çıkarmaktır. Son birkaç yılda hangi yetkinliği bilinçli olarak geliştirdim? Hangi alışkanlığım artık bana hizmet etmiyor? Sektörümde beş yıl sonra nasıl bir yönetici profiline ihtiyaç duyulacak ve ben o profile ne kadar yakınım? Bu soruların cevapları rahatsız edici olabilir; ama asıl risk, onları hiç sormamaktır.

Özellikle kurumsal kariyerin ileri evrelerindeki yöneticiler için bu sorgulama çok daha anlamlı. Kartvizitteki unvandan bağımsız olarak hangi değeri üretebildiğinizi netleştirmek, danışmanlık, mentorluk ya da girişimcilik gibi yeni modellere geçişte en sağlam zemini oluşturur.

Diploma değerini koruyor. Ama bugün asıl fark, onu aldıktan sonra yaptıklarımızla ortaya çıkıyor. Sizce kariyerinizin direksiyonunda şu an kim oturuyor?

cigdemguven@cigdemguven.info